İŞLETMELERİN KURULUŞ YERİNİN BELİRLENMESİNDE VE DEVAMINDA ETKİLİ OLAN “TOPLANMA” VE “DAĞILMA” KAVRAMLARI

KURULUŞ YERİ KAVRAMI VE ÖNEMİ

Kuruluş yeri işletmenin faaliyetlerini sürdürdüğü, çalışmalarına devam ettiği yerdir. Bir işletmenin kuruluş yeri seçimi, değişik yönlerden incelenmesi ve değerlendirilmesi gereken bir konudur. İşletmenin kuruluş yeri seçimi çok önemlidir, zira kuruluş uzun bir süre belirlediği yerde faaliyetlerine devam edecektir. (MÜFTÜOĞLU, 1983:7)

Girişimci veya girişimciler hangi nedenle işletme kurma fikrini benimsemiş olursa olsunlar, bu fikrin gerçekleştirilmesi ve işletmenin kurulması çok yönlü bir sorundur. Kuruluş çalışmalarında, yer  ile  ilgili  inceleme  ve araştırmaların kusursuz  bir  şekilde  yapılması,  konu ile alakalı diğer tesislerin aynı merkezde olanlarında kuruluşlarının incelenmesi, konu ile ilgili olarak, çeşitli istatistiklerden yararlanılması ve hatta, anketler yapılrnası, üzerinde titizlikle durulması gereken konuların başında gelmektedir. (CAN, 1998:53)

Kuruluş yeri bir defa seçilip, işletme oraya yerleştikten sonra kuruluş yerinin isabetsizliği anlaşılsa bile, artık işletme orada faaliyette bulunmak zorunda kalacaktır. Neticede rakipleri karşısında elverişli olmayan bir duruma düşecek veya daha uygun bir yere taşınmak için çok ağır giderlere katlanmak zorunda kalacaktır. Bu sebeple her girişimci işletmenin amaçlarına en uygun olarak faaliyetlerine devam edebileceği yerde kurmak ister. İktisadi amaçlara en uygun kuruluş yeri, işletmenin üretim ve/veya pazarlama maliyetlerinin en az olduğu yerdir. (ERTÜRK, b.t:4.1)

Girişimci işletmesini kurduğu yerin, işletmesinin maliyetlerini düşürmesini, pazarlama açısından avantaj elde etmesini ister. Aynı zamanda işletme için yaptığı yatırımın en kısa sürede geri dönmesini ister. Bu bakımdan özellikle endüstri işletmelerinin kuruluş yeri seçilirken, topluma ve ülke ekonomisine sağlayacağı yarar göz önünde bulundurulmaz. Az gelişmiş bölgelerde işletme kurmaktan kaçınılır ve iktisadi faaliyetlerin çok yoğun olduğu gelişmiş bölgeler kuruluş yeri olarak seçilir. Buna karşılık olaya ülke ekonomisi açısından bakıldığında, ülkenin uzun süreli iktisadi gelişmesine önem verilerek sanayi işletmelerinin
geri kalmış yörelerde kurulması istenir. Böylece toplumun dolaylı menfaati istenir. Kuruluş yerinin, ülkede istihdamın yükselmesine, geri kalmış yörelerin kalkınmasına katkısı olsun istenir. (ERTÜRK, b.t:4.1)

Her hangi bir işletme kurmaya karar veren girişimci, neyi, nasıl, kaça üreteceğine karar vermek için şüphesiz üretim yapacağı yeri de karşılaştırmak durumundadır. Bunun için şu 3 konuda karşılaştırma yapmalıdır.

1-Verimlilik; Sahip olduğu üretim imkanlarını kullanarak daha çok mal veya hizmet üretmesidir.

2-İktisadilik; İşletmenin ürettiği ürün ve/veya hizmetlerin maliyetlerine oranlamasıdır. İşletmede maliyetlerin düşük olması, işletmenin iktisadilik oranını yükseltir.

3-Karlılık; İşletmeye yatırılan sermayenin verimlilik ölçüsüdür. İşletmenin net satışlarının sermayeye oranlanması ile elde edilir.

Bu üç maddeden de anlayacağımız üzere, işletmenin verimlilik, iktisadilik ve karlılığının en önemli şartı en uygun kuruluş yeri seçimidir. Bu açıklamalardan sonra kuruluş yerini şu şekilde tanımlayabiliriz. Kuruluş yeri, üretim için sabit masrafları en düşük düzeyde gerçekleştiren yerdir veya üretim için gerekli olan teknik ve iktisadi ortamı en ideal sağlayan yerdir. (ERTÜRK, b.t:4.2)

KURULUŞ YERİ FAKTÖRLERİ

-Ekonomik Faktörler; Hammade, iş gücü kaynaklarına, pazara yakınlık

-Doğal Faktörler; İklim, arazinin durumu

-Sosyal Faktörler; İnsan kaynaklarının ihtiyaçlarını karşılayacak sosyal imkanlar, toplum
güvenliği ve sağlığı ile ilgili durum

-Psikolojik, Fizyolojik ve Politik Faktörler; İşletme sahiplerinin psikolojik, fizyolojik ihtiyaçları devlet teşvikleri (CEMALCILAR, 1976:48)

KURULUŞ YERİ İLE İLGİLİ ÖZEL KONULAR

Kuruluş yeri ile ilgili işletme hayatında bazı özel durumlar ortaya çıkmıştır. Kuruluş yerinin belirlenmesinde ve değiştirilmesinde toplanma ve dağılma kavramları önemli bir yer tutar.

TOPLANMA

Toplanma, işletmelerin bazı elverişli kuruluş yeri etmenlerini (hammadde, pazaryeri, işgücü) bir yörede bulmaları sonucu o yörenin çekimine kapılmaları ve yerleşmeleridir.

Toplanma Aşamaları:

I. Aşama: bir veya birkaç büyük işletme kuruluş yeri faktörünün etkisiyle bir yerde kurulur.

II. Aşama: bir kısım işletmeler 1. aşamada belirli bir yere kurulmuş olan işletmelere mal veya hizmet vermek veya onlardan mal veya hizmet almak için aynı bölgeye gelir.

III. Aşama: her iki aşamada kurulmuş olan işletmelerin çok değişik ihtiyaçlarını karşılamak için bu bölgeyi kuruluş yeri seçen yardımcı işletmeler devreye girer. (sigorta)

Toplanmaya Masko Mobilya Kenti bir örnektir. 19.Mart.1984 tarihinde  13 kurucu  ortak  tarafından kurulmuştur. İlk kuruluş ve başlangıç aşamasında çok az işletme, kuruluş yeri faktörleri ile ilgili avantajları göz önünde bulundurarak işletmelerini burada kurmuşlardır. Akabinde yıllar geçtikçe bir çok yeni kurulan işletme kuruluş yeri olarak burayı seçmiştir. Şu anda kısaca MASKO olarak  anılan “S.S. MASKO İSTANBUL MOBİLYA VE AHŞAP EŞYA İMALATÇILARI SİTE İŞLETME KOOPERATİFİ” İstanbul’un sanayi ve ticaret merkezi olarak tanımlanan; İkitelli Organize Sanayi Bölgesinde, ulaşımı kolay, Atatürk Olimpiyat Parkı Yolu, E-6 Gişelerinin hemen  yanında, 778 mağazadan  oluşan, bir  mobilya kentidir.

Toplanmanın Yararları:

  • Toplanma bölgelerinde birçok işletme
    daha uygun hayat şartları, daha elverişli gelişme imkanı bulur.
  • Daha uygun iş görme koşulları gelişir.
  • Toplanma bölgeleri birçok kuruluş yeri etmeninin bir arada sunulması sonucu, işletme dışı arttırımlar sağlayarak bazı gider kalemlerinin azalmasına neden olur.
  • Bölgenin eğitim ve kültür düzeni iyileşir.

Toplanmanın Zararları:

  • Yerleşim sorunu
  • Nüfus yoğunluğu kriz dönemlerinde sosyal politika sorunlarını ağırlaştırır.
  • Sürekli insan gücü çekim merkezleridir.
  • Göç sorunları
  • Bölgenin iktisadi yaşamını aksatan firmalar arası rekabet ve sürtüşme

Toplanmaya Karşı Tedbirler:

  • Dağılma
  • Organize sanayi bölgeleri
  • Yeni pazarların araştırılıp bulunması, satışların artması sonucu maliyetlerin düşmesi, bölgesel rekabetin kırılması, firmaların maliyetlerini düşürücü ve daha verimli çalışmalarını sağlayacak önlemler almaları

DAĞILMA

Belirli bir bölgede yoğunlaşmaların özendirici tedbirlerle ülkenin diğer bölgelerine de dağıtılmasını ifade eder. Ülkemizin tüm bölgelerinin aynı seviyede kalkınma şansı olmadığı için, önemli bir yatırım çekme uygulamasıdır.

Toplanmanın sakıncalı yönlerini ortadan kaldırmak ve sorunu “bölgelerarası dengeli kalkınma” yoluyla çözümlemek için işletmelerin değişik bölgelerde kurulması özendirilir veya belli bölgelerde yığılma engellenmek isteyebilir.

Bunun yanında işletmeler toplandıkları bölgenin kuruluş yeri avantajlarını kaybetmesinden dolayı da dağılma sürecine girebilirler.

Dağılmaya Kazlıçeşme’de bulunan deri işletmeleri bir örnektir. Cumhuriyetin kuruluş yıllarından ve özellikle 1970 yıllardan itibaren Kazlıçeşme deri işletmelerinin toplandıkları
bir bölgeydi. Kuruluş yeri avantajlarını yitirmesi, ile deri işletmeleri 1990′lı yıllardan itibaren Tuzla ve Çorlu başta olmak üzere yurdun çeşitli yerlerine taşınmışlardır.

Engin KARAMAN / Yönetim Danışmanı / ekaraman@ayyildizdanismanlik.com

Bu yazı Bülten, Genel kategorisine gönderilmiş ve , ile etiketlenmiş. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>